بازسازی شبکه معنایی تعقل در قرآن کریم؛ تحلیل ساختارگرایانه همنشین‌ها و تقابل‌های معنایی

تعقّل از مفاهیم بنیادین نظام معنایی قرآن کریم است و بررسی آن می‌تواند نسبت میان ادراک، هدایت و کنش انسانی را روشن کند. بااین‌حال، در برخی پژوهش‌ها این مفهوم با تکیه بر تعریف‌های فلسفی و کلامیِ پسینی بررسی شده و میان کاربرد قرآنی مشتقات ماده «ع‌ق‌ل» و کاربردهای اصطلاحی متأخر تمایز کافی صورت نگرفته است. مسئله اصلی این پژوهش، کشف هسته معنایی تعقّل در قرآن کریم و تبیین پیوندهای معنایی آن است. پیش‌فرض پژوهش آن است که معنای واژه‌ها نه فقط از معنای لغوی، بلکه از کاربردشان در جمله و زمینه آیات و نیز از پیوندها و تقابل‌هایشان با واژه‌های دیگر به دست می‌آید. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و در چارچوب معناشناسی ساختاری، با تأکید بر روش ایزوتسو، انجام شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد که تعقّل در قرآن کریم صرفاً فعالیتی ذهنی و انتزاعی نیست، بلکه فرایندی ادراکی و هدایت‌محور است که با فهم نشانه‌ها، پذیرش حق، رهایی از پیروی هوای نفس و دستیابی به فلاح ارتباط دارد. همچنین این مفهوم در پیوند با علم، تذکّر، هدایت، فلاح و تقوا و در تقابل با جهل، غفلت و هواپرستی معنا می‌یابد. بنابراین، تعقّل در افق قرآنی نوعی ادراک مسئولانه است که در انتخاب و رفتار انسان تحقق پیدا می‌کند.