متافیزیک علم حضوری در حکمت اشراق و حکمت متعالیه؛ بازخوانی تطبیقی دو الگوی تبیین حضور

علم حضوری که ریشه‌های آن در اندیشه فارابی و ابن‌سینا قابل پیگیری است، در آثار سهروردی صورت‌بندی صریح و فنی یافت و در حکمت متعالیه ملاصدرا گسترش و تبیین متافیزیکی تازه‌ای پیدا کرد. با وجود اهمیت این آموزه، بخش عمده پژوهش‌های معاصر بر تعریف، اقسام، خطاناپذیری و کارکردهای معرفت‌شناختی آن متمرکز بوده و در مواردی، تبیین صدرایی از تحقق علم حضوری به‌صورت الگویی عام برای فهم آن در حکمت اسلامی تلقی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مبانی متافیزیکی علم حضوری در حکمت اشراق و حکمت متعالیه را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سهروردی و ملاصدرا، با وجود اشتراک در اصل پذیرش علم حضوری و برخی نتایج معرفت‌شناختی آن، در مبانی متافیزیکی، سازوکار تحقق، گستره و کاربست آن اختلافی بنیادین دارند. در الگوی اشراقی، حضور بر ظهور، رفع غیبت و اضافه اشراقیه استوار است و امکان تعلق علم حضوری به مادیات نیز پذیرفته می‌شود؛ در الگوی صدرایی، حضور بر اصالت وجود، تشکیک و نحوه حضور وجودی تبیین می‌شود. بنابراین، اشتراک در برخی نتایج، نه مستلزم اشتراک در مبانی و سازوکار تحقق است و نه به یکسانی همه لوازم معرفت‌شناختی می‌انجامد. نوآوری پژوهش در بازسازی این تمایز و نشان دادن دو الگوی متافیزیکی متمایز برای تبیین مسئله مشترک «چگونگی حضور معلوم نزد عالم» است.