مبانی فلسفی تقریب مذاهب اسلامی: از وحدت وجود تا کثرت‌گرایی معرفتی

گفتمان تقریب مذاهب اسلامی تاکنون عمدتاً در سطح فقهی، سیاسی و اجتماعی صورت‌بندی شده و کمتر بنیانی فلسفی یافته است؛ فقدان چنین بنیانی، تقریب را در برابر نوسانات سیاسی و تحریکات فرقه‌ای آسیب‌پذیر ساخته و ضرورت بازسازی نظری آن را برجسته می‌کند. سؤال اصلی پژوهش این است: آیا تقریب مذاهب اسلامی می‌تواند بنیانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی داشته باشد؟ هدف پژوهش حاضر، بررسی امکان چنین بازسازی‌ای بر پایه دو سنت نظری متفاوت است: نظریه وحدت وجود در عرفان نظری ابن‌عربی، و کثرت‌گرایی معرفتی در فلسفه دین معاصر. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است و از طریق بازخوانی متون کلاسیک عرفان نظری در کنار ادبیات معاصر فلسفه دین صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظریه وحدت وجود، با تکیه بر تشکیک وجود و کثرت مظاهر و اسما، بنیانی هستی‌شناختی برای پذیرش تکثر صور دینی و مذهبی فراهم می‌آورد، در حالی که کثرت‌گرایی معرفتی، با تأکید بر محدودیت‌های شناختی بشر در ادراک حقیقت مطلق و نقش عوامل تاریخی و فرهنگی در فهم دین، بنیانی معرفت‌شناختی برای تسامح میان‌مذهبی به دست می‌دهد. پژوهش نتیجه می‌گیرد که ترکیب این دو رویکرد، بدون فروکاستن آن‌ها به یکدیگر، الگویی سه‌سطحی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و عملی برای تقریب مذاهب اسلامی پیشنهاد می‌دهد که هم با مبانی کلامی اسلامی سازگار است و هم پاسخ‌گوی چالش‌های معاصر تکثر دینی درون تمدن اسلامی خواهد بود.